1. »
  2. Varia
  3. »
  4. Przypisy

Sposoby romanizacji jęz. japońskiego

日本語のローマ字綴り方

Wypracowano wiele systemów romanizacji, tj. przepisywania na pismo łaciński znaków hiragany [jap. 平假名 hiragana] oraz katakany [jap. 片假名 katakana]. Wszystkie są do siebie bardzo zbliżone i różnią się jedynie w sposobie oddania znaków し/シ, じ/ジ, ち/チ, つ/ツ, ぢ/ヂ, づ/ヅ, ふ/フ, ゐ/ヰ, ゑ/ヱ, を/ヲ, ん/ン, długich samogłosek itp. Oto najważniejsze z używanych współcześnie:

  • Romanizacja Nippon [jap. 日本式ローマ字綴り方 Nippon-shiki rōma-ji tsudzuri-kata, dosł. „romanizacja japońska”] — opracowana przez samych Japończyków do zapisu ich własnego języka literami łacińskimi. Każda bez wyjątku sylaba jest oddawana prawidłowo bez uwzględnienia jej rzeczywistej wymowy. Została uznana przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną za standard transkrypcji języka japońskiego (norma ISO 3602 ścisła).
  • Romanizacja Kunrei [jap. 訓令式ローマ字綴り方 Kunrei-shiki rōma-ji tsudzuri-kata, dosł. „romanizacja zarządzona nakazem”] — stworzona na podstawie powyższego systemu i stanowi pomost pomiędzy zapisem fonetycznym a etymologicznym. Również została uznana za standard transkrypcji języka japońskiego (norma ISO 3602).
  • Romanizacja Hepburna [jap. ヘボン式ローマ字綴り方 Hebon-shiki rōma-ji tsudzuri-kata] — opracowana przez Jamesa Curtisa Hepburna (1815–1911), który wykorzystał ją w trzecim wydaniu swego słownika japońsko-angielskiego z roku 1887. Została oparta o głosownię języka angielskiego dla spółgłosek i głosownię języków romańskich dla samogłosek. System Hepburna występuje w kilku wariantach:
    • Wersja tradycyjna [jap. 伝統的ヘボン式ローマ字 dentōteki Hebon-shiki rōma-ji] charakteryzuje się zapisywaniem ん/ン jako m przed spółgłoskami b, m i p oraz jako n w pozostałych przypadkach.
    • Wersja poprawiona [jap. 改修ヘボン式ローマ字 kaishū Hebon-shiki rōma-ji] lub wersja zmodyfikowana [jap. 修正ヘボン式 shūsei Hebon-shiki rōma-ji], w której zapis ん/ン jako m przed pewnymi spółgłoskami nie jest już używany. Ze względu na powszechne jej użycie stanowi de facto standard zapisywania japońszczyzny znakami alfabetu łacińskiego (tzw. standardowy styl latynizacji [jap. 標準式ローマ字 hyōjun-shiki rōma-ji]).
  • Romanizacja Wāpuro [jap. ワープロローマ字綴り方 Wāpuro rōma-ji tsudzuri-kata, dosł. „romanizacja edytora tekstowego”] — system służący wyłącznie do wprowadzania znaków japońskich na komputerze. Zezwala na zapis spornych znaków w oparciu o dowolny z powyższych systemów.

Dodatkowo w tabeli przedstawione są transkrypcja na język polski oraz sposób romanizacji używany na niniejszej stronie (nazwany 「月」式ローマ字綴り方 „Tsuki”-shiki rōma-ji tsudzuri-kata). Jest to w gruncie rzeczy system Hepburna z nielicznymi modyfikacjami.

Sposoby romanizacji jęz. japońskiego
Kana Romanizacja Wymowa polska
Hiragana Katakana Hepburn Nippon Kunrei Wāpuro „Tsuki”
I. Dźwięki proste
I.直音
1. Samogłoski (krótkie)
1.母音(短音)
a a a a a a a
i i i i i i i
u u u u u u u
e e e e e e e
o o o o o o o
2. Spółgłoski (obstruenty) + samogłoski
2.子音(阻害音)+母音
ka ka ka ka ka / ca ka ka
ki ki ki ki ki ki ki
ku ku ku ku ku / cu ku ku
ke ke ke ke ke ke ke
ko ko ko ko ko / co ko ko
ga ga ga ga ga ga ga
gi gi gi gi gi gi gi
gu gu gu gu gu gu gu
ge ge ge ge ge ge ge
go go go go go go go
か゚ カ゚ [nga] [nga] [ŋa] [ŋa]
き゚ キ゚ [ngi] [ngi] [ŋi] [ŋ́i (ŋi)]
く゚ ク゚ [ngu] [ngu] [ŋu] [ŋu]
け゚ ケ゚ [nge] [nge] [ŋe] [ŋe]
こ゚ コ゚ [ngo] [ngo] [ŋo] [ŋo]
sa sa sa sa sa sa sa
shi shi si si si / shi / ci shi śi (si)
su su su su su su su
se su se se se / ce se se
so so so so so so so
za za za za za za (d)za
ji ji zi zi zi / ji ji (d)źi ((d)zi)
zu zu zu zu zu zu (d)zu
ze ze ze ze ze ze (d)ze
zo zo zo zo zo zo (d)zo
ta ta ta ta ta ta ta
chi chi ti ti ti / chi chi ći (ci)
tsu tsu tu tu tu / tsu tsu cu
te te te te te te te
to to to to to to to
da da da da da da da
ji ji di zi di dji dźi (dzi)
zu zu du zu du dzu dzu
de de de de de de de
do do do do do do do
ha ha ha ha ha ha ha
hi hi hi hi hi hi h́i (hi)
fu fu hu hu hu / fu fu fu ~ hu
he he he he he he he
ho ho ho ho ho ho ho
ba ba ba ba ba ba ba
bi bi bi bi bi bi b́i (bi)
bu bu bu bu bu bu bu
be be be be be be be
bo bo bo bo bo bo bo
pa pa pa pa pa pa pa
pi pi pi pi pi pi ṕi (pi)
pu pu pu pu pu pu pu
pe pe pe pe pe pe pe
po po po po po po po
3. Spółgłoski (sonoranty) + samogłoski
3.子音(共鳴音)+母音
na ne na na na na na
ni ni ni ni ni ni ńi (ni)
nu nu nu nu nu nu nu
ne ne ne ne ne ne ne
no no no no no no no
ma ma ma ma ma ma ma
mi mi mi mi mi mi ḿi (mi)
mu mu mu mu mu mu mu
me me me me me me me
mo mo mo mo mo mo mo
ra ra ra ra ra ra ra ~ la
ri ri ri ri ri ri ŕi (ri) ~ ĺi (li)
ru ru ru ru ru ru ru ~ lu
re re re re re re re ~ le
ro ro ro ro ro ro ro ~ lo
4. Półsamogłoski + samogłoski
4.半子音+母音
ya ya ya ya ya ya ja
i i i i i / yi i i
yu yu yu yu yu yu ju
𛀁 𛀀 ye ye ye ye ye je
yo yo yo yo yo yo jo
wa wa wa wa wa wa ła
wi wi wi wi / i wyi wi (ł)i
u u u u u / wu / whu u u
we e we we / e wye we (ł)e
wo o wo wo / o wo wo (ł)o
5. Samogłoski (długie)
5.母音(長音)
〔ア段〕+あ 〔ア段〕+ア …aa …ā …â …â …aa …ā …aa
〔イ段〕+い 〔イ段〕+イ …ii …ii …ii …ii …ii …ii …ii
〔ウ段〕+う 〔ウ段〕+ウ …ū …ū …û …û …uu …ū …uu
〔エ段〕+い 〔エ段〕+イ …ei …ei …ei …ei …ei …ei …ej
〔エ段〕+え 〔エ段〕+エ …ee …ē …ee …ee …ee …ē …ee
〔オ段〕+う 〔オ段〕+ウ …ō …ō …ô …ô …ou …ō …oo
〔オ段〕+お 〔オ段〕+オ …ō …ō …ô …ô …oo …ō …oo
〔ア段〕+ー 〔ア段〕+ー …ā …ā …â …â …a- …ā …aa
〔イ段〕+ー 〔イ段〕+ー …ī …ī …î …î …i- …ī …ii
〔ウ段〕+ー 〔ウ段〕+ー …ū …ū …û …û …u- …ū …uu
〔エ段〕+ー 〔エ段〕+ー …ē …ē …ê …ê …e- …ē …ee
〔オ段〕+ー 〔オ段〕+ー …ō …ō …ô …ô …o- …ō …oo
II. Dźwięki ślizgowe
II.拗音
1. Dźwięki ślizgowe zmiękczone
1.開拗音
きゃ キャ kya kya kya kya kya kya ḱa (kia)
きゅ キュ kyu kyu kyu kyu kyu kyu ḱu (kiu)
きょ キョ kyo kyo kyo kyo kyo kyo ḱo (kio)
き゚ゃ キ゚ャ [ngy] [ngy] [ŋya] [ŋ́a (ŋia)]
き゚ゅ キ゚ュ [ngy] [ngy] [ŋyu] [ŋ́u (ŋiu)]
き゚ょ キ゚ョ [ngyo] [ngyo] [ŋyo] [ŋ́o (ŋio)]
しゃ シャ sha sha sya sya sya / sha sha śa (sia)
しゅ シュ shu shu syu syu syu / shu shu śu (siu)
しょ ショ sho sho syo syo syo / sho sho śo (sio)
じゃ ジャ ja ja zya zya zya / ja ja (d)źa ((d)zia)
じゅ ジュ ju ju zyu zyu zyu / ju ju (d)źu ((d)ziu)
じょ ジョ jo jo zyo zyo zyo / jo jo (d)źo ((d)zio)
ちゃ チャ cha cha tya tya tya / cha / cya cha ća (cia)
ちゅ チュ chu chu tyu tyu tyu / chu / cyu chu ću (ciu)
ちょ チョ cho cho tyo tyo tyo / cho / cyo cho ćo (cio)
ぢゃ ヂャ ja ja dya zya dya dja dźa (dzia)
ぢゅ ヂュ ju ju dyu zyu dyu dju dźu (dziu)
ぢょ ヂョ jo jo dyo zyo dyo djo dźo (dzio)
にゃ ニャ nya nya nya nya nya nya ńa (nia)
にゅ ニュ nyu nyu nyu nyu nyu nyu ńu (niu)
にょ ニョ nyo nyo nyo nyo nyo nyo ńo (nio)
ひゃ ヒャ hya hya hya hya hya hya h́a (hia)
ひゅ ヒュ hyu hyu hyu hyu hyu hyu h́u (hiu)
ひょ ヒョ hyo hyo hyo hyo hyo hyo h́o (hio)
びゃ ビャ bya bya bya bya bya bya b́a (bia)
びゅ ビュ byu byu byu byu byu byu b́u (biu)
びょ ビョ byo byo byo byo byo byo b́o (bio)
ぴゃ ピャ pya pya pya pya pya pya ṕa (pia)
ぴゅ ピュ pyu pyu pyu pyu pyu pyu ṕu (piu)
ぴょ ピョ pyo pyo pyo pyo pyo pyo ṕo (pio)
みゃ ミャ mya mya mya mya mya mya ḿa (mia)
みゅ ミュ myu myu myu myu myu myu ḿu (miu)
みょ ミョ myo myo myo myo myo myo ḿo (mio)
りゃ リャ rya rya rya rya rya rya ŕa ~ ĺa (ria ~ lia)
りゅ リュ ryu ryu ryu ryu ryu ryu ŕu ~ ĺu (riu ~ liu)
りょ リョ ryo ryo ryo ryo ryo ryo ŕu ~ ĺu (rio ~ lio)
2. Dźwięki ślizgowe zaokrąglone
2.合拗音
くゎ クヮ k(w)a k(w)a kwa ka kuxwa / kulwa kwa kła
[k(w)i] [k(w)i] [kwi] [ki] [kuwyi] [kwi] [kłi]
[k(w)e] [k(w)e] [kwe] [ke] [kuwye] [kwe] [kłe]
[k(w)o] [k(w)o] [kwo] [ko] [kuwo] [kwo] [kło]
ぐゎ グヮ g(w)a g(w)a gwa ga guxwa / gulwa gwa gła
[g(w)i] [g(w)i] [gwi] [gi] [guwyi] [gwi] [głi]
[g(w)e] [g(w)e] [gwe] [ge] [guwye] [gwe] [głe]
[g(w)o] [g(w)o] [gwo] [go] [guwo] [gwo] [gło]
く゚ゎ ク゚ヮ [ng(w)a] [ng(w)a] [ŋwa] [ŋła]
く゚ ク゚ [ng(w)i] [ng(w)i] [ŋwi] [ŋłi]
く゚ ク゚ [ng(w)e] [ng(w)e] [ŋwe] [ŋłe]
く゚ ク゚ [ng(w)o] [ng(w)o] [ŋwo] [ŋło]
III. Dźwięki osobliwe
III.特殊音
n n n n nn / xn n n
ん+〔カ行〕
  〔ガ行〕
  〔カ゚行〕
ン+〔カ行〕
  〔ガ行〕
  〔カ゚行〕
nk…
ng…
[nng…]
nk…
ng…
[nng…]
nk…
ng…
 
nk…
ng…
 
nk…
ng…
 
nk…
ng…
[nŋ…]
ŋk…
ŋg…
[nŋ…]
ん+〔サ行〕
  〔ザ行〕
  〔タ行〕
  〔ザ行〕
  〔ナ行〕
  〔ハ行〕
  〔ラ行〕
  〔ワ行〕
ン+〔サ行〕
  〔ザ行〕
  〔タ行〕
  〔ザ行〕
  〔ナ行〕
  〔ハ行〕
  〔ラ行〕
  〔ワ行〕
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
nz…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr…
nw…
ns…
n(d)z…
nt…
nd…
nn…
nh…
nr… ~ nl…
nł…
ん+〔バ行〕
  〔パ行〕 
  〔マ行〕
ン+〔バ行〕
  〔パ行〕 
  〔マ行〕
mb…
mp…
mm…
nb…
np…
nm…
nb…
np…
nm…
nb…
np…
nm…
nb…
np…
nm…
nb…
np…
nm…
mb…
mp…
mm…
ん+〔ア行〕
  〔ヤ行〕
ン+〔ア行〕
  〔ヤ行〕
n’…
n’y…
n’…
n’y…
n’…
n’y…
n’…
n’y…
nn… / n’…
nny… / n’y…
n’…
n’y…
n’…
nj…
’ / — ’ / — ’ / — xtu / xtsu /
ltu / ltsu
q
っ+〔カ行〕 ッ+〔カ行〕 kk… kk… kk… kk… /
xtuk… / xtsuk… /
ltuk… / ltsuk…
kk… kk…
っ+〔サ行〕 ッ+〔サ行〕 ss… ss… ss… ss… /
xtus… / xtsus… /
ltus… / ltsus…
ss… ss…
っ+〔タ行〕 ッ+〔タ行〕 tt… tt… tt… tt… /
xtut… / xtsut… /
ltut… / ltsut…
tt… tt…
っ+〔パ行〕 ッ+〔パ行〕 pp… pp… pp… pp… /
xtup… / xtsup… /
ltup… / ltsup…
pp… pp…
IV. Dźwięki zapożyczone
IV.外來音
ら゚ ラ゚ la la la la
り゚ リ゚ li li li ĺi (li)
る゚ ル゚ lu lu lu lu
れ゚ レ゚ le le le le
ろ゚ ロ゚ lo lo lo lo
わ゙ va va va wa
ゐ゙ vi vi vi ẃi (wi)
vu vu vu wu
ゑ゙ ve ve ve we
を゙ vo vo vo wo
いぃ イィ yi yi  
ixi / ili
yi ji
いぇ イェ ye ye ye /
ixe / ile
ye je
うぁ ウァ wa wa wha /
uxa / ula
wa / wha ła
うぃ ウィ wi wi wi / whi /
uxi / uli
wi / whi łi
うぅ ウゥ wu wu  
uxu / ulu
wu łu
うぇ ウェ we we we / whe /
uxe / ule
we / whe łe
うぉ ウォ wo wo who /
uxo / ulo
wo / who ło
うゅ ウュ wyu wyu  
uxyu / ulyu
wyu łju
ゔぁ ヴァ va va va /
vuxa / vula
va wa
ゔぃ ヴィ vi / vyi vi / vyi vi / vyi /
vuxi / vuli
vi / vyi ẃi (wi) / ẃji (wji)
ゔぇ ヴェ ve / vye ve / vye ve / vye /
vuxe / vule
ve / vye we / ẃe (wie)
ゔぉ ヴォ vo vo vo /
vuxo / vulo
vo wo
ゔゃ ヴャ vya vya vya /
vuxya / vulya
vya ẃa (wia)
ゔゅ ヴュ vyu vyu vyu /
vuxyu / vulyu
vyu ẃu (wiu)
ゔょ ヴョ vyo vyo vyo /
vuxyo / vulyo
vyo ẃo (wio)
きぃ キィ kyi kyi kyi /
kixi / kili
kyi ḱji (kji)
きぇ キェ kye kye kye /
kixe / kile
kye ḱe (kie)
ぎぃ ギィ gyi gyi gyi /
gixi / gili
gyi ǵji (gji)
ぎぇ ギェ gye gye gye /
gixe / gile
gye ǵe (gie)
くぁ クァ kwa kwa kwa / qa / qwa /
kuxa / kula
kwa kła
くぃ クィ kwi kwi qi / qwi / qyi /
kuxi / kuli
kwa kłi
くぅ クゥ kwu kwu qwu /
kuxu / kulu
kwu kłu
くぇ クェ kwe kwe qe / qwe / qye /
kuxe / kule
kwe kłe
くぉ クォ kwo kwo qo / qwo / qyo /
kuxo / kulo
kwo kło
くゃ クャ kwya kwya qya /
kuxya / kulya
kwya kłja
くゅ クュ kwyu kwyu qyu /
kuxyu / kulyu
kwyu kłju
くょ クョ kwyo kwyo qyo /
kuxyo / kulyo
kwyo kłjo
ぐぁ グァ gwa gwa gwa /
guxa / gula
gwa gła
ぐぃ グィ gwi gwi gwi /
guxi / guli
gwa głi
ぐぅ グゥ gwu gwu gwu /
guxu / gulu
gwu głu
ぐぇ グェ gwe gwe gwe /
guxe / gule
gwe głe
ぐぉ グォ gwo gwo gwo /
guxo / gulo
gwo gło
ぐゃ グャ gwya gwya  
guxya / gulya
gwya głja
ぐゅ グュ gwyu gwyu  
guxyu / gulyu
gwyu głju
ぐょ グョ gwyo gwyo  
guxyo / gulyo
gwyo głjo
しぃ シィ shyi shyi syi /
shixi / sixi /
shili / sili
shyi śji
しぇ シェ she she she / sye /
shixe / sixe /
shile / sile
she śe (sie)
しぃ ジィ jyi jyi jyi / zyi /
jixi / zixi /
jili / zili
jyi (d)źji
しぇ ジェ je je je / jye / zye /
jixe / zixe /
jile / zile
je (d)źe ((d)zie)
すぁ スァ swa swa swa /
suxa / sula
swa sła
すぃ スィ si / swi si / swi swi /
suxi / suli
si / swi si / słi
すぅ スゥ swu swu swu /
suxu / sulu
swu słu
すぇ スェ swe swe swe /
suxe / sule
swe słe
すぉ スォ swo swo swo /
suxo / sulo
swo sło
ずぁ ズァ zwa zwa  
zuxa / zula
zwa (d)zła
ずぃ ズィ zi / zwi zi / zwi  
zuxi / zuli
zi / zwi (d)zi / (d)złi
ずぅ ズゥ zwu zwu  
zuxu / zulu
zwu (d)złu
ずぇ ズェ zwe zwe  
zuxe / zule
zwe (d)złe
ずぉ ズォ zwo zwo  
zuxo / zulo
zwo (d)zło
ちぃ チィ chyi chyi tyi / cyi /
chixi / tixi /
chili / tili
chyi ćji
ちぇ チェ che che che / cye / tye /
chixe / tixe /
chile / tile
che će (cie)
ぢぃ ヂィ jyi jyi dyi /
dixi / dili
djyi dźji
ぢぇ ヂェ je je dye /
dixe / dile
dje dźe (dzie)
つぁ ツァ tsa tsa tsa /
tsuxa / tuxa /
tsula / tula
tsa ca
つぃ ツィ tsi tsi tsi /
tsuxi / tuxi /
tsuli / tuli
tsa ci
つぇ ツェ tse tse tse /
tsuxe / tuxe /
tsule / tule
tse ce
つぉ ツォ tso tso tso /
tsuxo / tuxo /
tsulo / tulo
tso co
つゅ ツュ tsyu tsyu  
tsuxyu / tuxyu /
tsulyu / tulyu
tsyu cju
づぁ ヅァ dza dza  
duxa / dula
dza dza
づぃ ヅィ dzi dzi  
duxi / duli
dza dzi
づぇ ヅェ dze dze  
duxe / dule
dze dze
づぉ ヅォ dzo dzo  
duxo / dulo
dzo dzo
づゅ ヅュ dzyu dzyu  
duxyu / dulyu
dzyu dzju
てぃ ティ ti ti thi /
texi / teli
ti ti
てぇ テェ tye tye the /
tuxe / tule
tye tje
てゃ テャ tya tya tha /
texya / telya
tya tja
てゅ テュ tyu tyu thu /
texyu / telyu
tyu tju
てょ テョ tyo tyo tho /
texyo / telyo
tyo tjo
でぃ ディ di di dhi /
dexi / deli
di di
でぇ デェ dye dye dhe /
duxe / dule
dye dje
でゃ デャ dya dya dha /
dexya / delya
dya dja
でゅ デュ dyu dyu dhu /
dexyu / delyu
dyu dju
でょ デョ dyo dyo dho /
dexyo / delyo
dyo djo
とぁ トァ twa twa twa /
toxa / tola
twa tła
とぃ トィ twi twi twi /
toxi / toli
twi tłi
とぅ トゥ tu / twu tu / twu twu /
toxu / tolu
tu / twu tu / tłu
とぇ トェ twe twe twe /
toxe / tole
twe tłe
とぉ トォ two two two /
toxo / tolo
two tło
どぁ ドァ dwa dwa dwa /
doxa / dola
dwa dła
どぃ ドィ dwi dwi dwi /
doxi / doli
dwi dłi
どぅ ドゥ du / dwu du / dwu dwu /
doxu / dolu
du / dwu du / dłu
どぇ ドェ dwe dwe dwe /
doxe / dole
dwe dłe
どぉ ドォ dwo dwo dwo /
doxo / dolo
dwo dło
にぃ ニィ nyi nyi nyi /
nixi / nili
nyi ńji
にぇ ニェ nye nye nye /
nixe / nile
nye ńe (nie)
ぬぁ ヌァ nwa nwa  
nuxa / nula
nwa nła
ぬぃ ヌィ nwi nwi  
nuxi / nuli
nwi nłi
ぬぅ ヌゥ nwu nwu  
nuxu / nulu
nwu nłu
ぬぇ ヌェ nwe nwe  
nuxe / nule
nwe nłe
ぬぉ ヌォ nwo nwo  
nuxo / nulo
nwo nło
ひぃ ヒィ hyi hyi kyi /
kixi / kili
hyi h́ji (hji)
ひぇ ヒェ hye hye hye /
hixe / hile
hye h́e (hie)
びぃ ビィ byi byi byi /
bixi / bili
byi b́ji (bji)
びぇ ビェ bye bye bye /
bixe / bile
bye b́e (bie)
ぴぃ ピィ pyi pyi pyi /
pixi / pili
pyi ṕji (pji)
ぴぇ ピェ pye pye pye /
pixe / pile
pye ṕe (pie)
ふぁ ファ fa fa fa / fwa /
fuxa / huxa /
fula / hula
fa fa
ふぃ フィ fi / fyi fi / fyi fi / fwi / fyi /
fuxi / huxi /
fuli / huli
fi / fyi f́i (fi) / ́fji (fji)
ふぇ フェ fe / fye fe / fye fe / fwe / fye /
fuxe / huxe /
fule / hule
fe / fye fe / f́e (fie)
ふぉ フォ fo fo fo / fwo /
fuxo / huxo /
fulo / hulo
fo fo
ふゃ フャ fya fya fya /
fuxya / huxya /
fulya / hulya
fya f́a (fia)
ふゅ フュ fyu fyu fyu /
fuxyu / huxyu /
fulyu / hulyu
fyu f́u (fiu)
ふょ フョ fyo fyo fyo /
fuxyo / huxyo /
fulyo / hulyo
fyo f́o (fio)
ぶぁ ブァ bwa bwa  
buxa / bula
bwa bła
ぶぃ ブィ bwi bwi  
buxi / buli
bwi błi
ぶぅ ブゥ bwu bwu  
buxu / bulu
bwu błu
ぶぇ ブェ bwe bwe  
buxe / bule
bwe błe
ぶぉ ブォ bwo bwo  
buxo / bulo
bwo bło
ぷぁ プァ pwa pwa  
puxa / pula
pwa pła
ぷぃ プィ pwi pwi  
puxi / puli
pwi płi
ぷぅ プゥ pwu pwu  
puxu / pulu
pwu płu
ぷぇ プェ pwe pwe  
puxe / pule
pwe płe
ぷぉ プォ pwo pwo  
puxo / pulo
pwo pło
ほぁ ホァ hwa hwa  
hoxa / hola
hwa hła
ほぃ ホィ hwi hwi  
hoxi / holi
twi hłi
ほぅ ホゥ hu / hwu hu / hwu  
hoxu / holu
hu / hwu hu / hłu
ほぇ ホェ hwe hwe  
hoxe / hole
hwe tłe
ほぉ ホォ hwo hwo  
hoxo / holo
hwo hło
みぃ ミィ myi myi myi /
mixi / mili
myi ḿji (mji)
みぇ ミェ mye mye mye /
mixe / mile
mye ḿe (mie)
むぁ ムァ mwa mwa  
muxa / mula
mwa mła
むぃ ムィ mwi mwi  
muxi / muli
mwi młi
むぅ ムゥ mwu mwu  
muxu / mulu
mwu młu
むぇ ムェ mwe mwe  
muxe / mule
mwe młe
むぉ ムォ mwo mwo  
muxo / mulo
mwo mło
りぃ リィ ryi ryi ryi /
rixi / rili
ryi ŕji (rji)
りぇ リェ rye rye rye /
rixe / rile
rye ŕe (rie)
るぁ ルァ rwa rwa  
ruxa / rula
rwa rła
るぃ ルィ rwi rwi  
ruxi / ruli
rwi rłi
るぅ ルゥ rwu rwu  
ruxu / rulu
rwu rłu
るぇ ルェ rwe rwe  
ruxe / rule
rwe rłe
るぉ ルォ rwo rwo  
ruxo / rulo
rwo rło

Alfabet grecki

希臘文字

Pojedyncze litery i ligatury greckie
Litera Nazwa Wart.
liczb.
Wymowa i transliteracja
gr. łac. pol. jap. staroż. średn. nowoż.
I. Pojedyncze litery
Αʹ Μόνα γράμματα
I.單一文字
Α α ἄλφα
álpha
alpha alfa アルパ
arupa
1 [a ~ aː]
a, ā
[a]
a
Β β
ϐ
βῆτα
bē̂ta 1
bēta beta ベータ
bēta
2 [b]
b
[β]
b
[v]
v
Γ γ γάμμα
gámma
gamma gamma ガンマ
gamma
3 [g]
g
[ɣ ~ ʝ]
gh, j 2
Δ δ δέλτα
délta
delta delta デルタ
deruta
4 [d]
d
[ð ~ d]
dh, d 3
Ε ε
ϵ
εἶ
4
ἒ ψῑλόν
è psīlón 5
ei
e psīlon
ei
epsilon
エー
ē
エ・プシーロン
e pushīron
5 [e]
e
Ϝ ϝ
Ͷ ͷ
ϝαῦ
waû 6
δίγαμμα
dígamma
wau
digamma
wau
digamma
ワウ
wau
ディガンマ
digamma
6 [w]
w
(—)
(—)
Ζ ζ ζῆτα
zē̂ta 7
(d)zēta (d)zeta ゼータ
zēta
7 [dz]
(d)z 8
[z]
z
Η η
Ͱ ͱ
ἧτα
hē̂ta
ἦτα
ē̂ta
hēta
ēta
heta
eta
ヘータ
hēta
エータ
ēta
8 [h] / [ɛː]
h / ē 9
[ɛː]
ē
[i]
i
Θ θ
ϴ ϑ
θῆτα
thē̂ta 1
thēta theta テータ
tēta
9 [tʰ]
th
[θ]
th
Ι ι ἰῶτα
iō̂ta
iōta jota イオータ
iōta
10 [i ~ iː]
i, ī
[i]
i
Κ κ
ϰ
κάππα
káppa 1
kappa kappa カッパ
kappa
20 [k]
k / c 10
[k ~ c]
k 2
Λ λ λά(μ)βδα
lá(m)bda
lambda lambda ラ(ン)ブダ
ra(m)buda
30 [l]
l
[l ~ [ʎ]
l 2
Μ μ μῦ
mȳ̂
my ミュー
myū
40 [m]
m
Ν ν νῦ
nȳ̂
ny ニュー
nyū
50 [n]
n
[n ~ ɲ]
n 2
Ξ ξ ξεῖ
xeî
ξῖ
xī̂
ksi クセー
kusē
クシー
kushī
60 [ks]
x 8 11
Ο ο οὖ

ὂ μῑκρόν
ò mīkrón 5
ou
o mīcron
ou
omikron
オ・ミークロン
o mīkuron
70 [o]
o
Π π
ϖ
πεῖ
peî
πῖ
pī̂ 1
pi ペー

ピー
80 [p]
p
Ϻ ϻ ϻάν
śán 12
san san サン
san
(90) [s]
ś
(—)
(—)
Ϙ ϙ
Ϟ ϟ
ϙόππα
qóppa 13
qoppa koppa コッパ
koppa
90 [k]
q
(—)
(—)
Ρ ρ
ϱ
ῥῶ
rhō̂ 1
rhō ro ロー
100 [r ~ r̥ʰ]
r, rh 14
[r]
r
Σ σ ς
Ϲ ϲ
σῖγμα
sîgma 15
sīgma sigma シーグマ
shīguma
200 [s ~ z]
s 16
Τ τ ταῦ
taû
tau tau タウ
tau
300 [t]
t
Υ υ
ϒ

1
ὖ ψῑλόν
ŷ psīlón 5

ȳ psīlon
hy
ypsilon
ヒュー
hyū
ユー・プシーロン
yū pushīron
400 [y ~ yː]
y, ȳ
[i]
y
Φ φ
ϕ
φεῖ
pheî
φῖ
phī̂ 1
phī fi ペー

ピー
500 [pʰ]
ph 11
[ɸ]
ph
[f]
f
Χ χ χεῖ
kheî
χῖ
khī̂
chī chi ケー

キー
600 [kʰ]
kh / ch 11 10
[x ~ ç]
ch 2
Ψ ψ ψεῖ
pseî
ψῖ
psī̂
psī psi プセー
pusē
プシー
pushī
700 [ps]
ps 8 11
Ω ω

ō̂ 1 17
ὦ μέγα
ō̂ méga 5
ō
ō mega
ō
omega
オー
ō
オー・メガ
ō mega
800 [ɔː]
ō
[o]
o
Ͳ ͳ
Ϡ ϡ
ἄγμα
ángma 18
σαμπῖ
sampî
angma
sampī
angma
sampi
アングマ
anguma
サンピ
sampi
900 [sː] / [ts]
š
(—)
(—)
II. Ligatury
Βʹ Λιγκατούρες
II.合字
Ϛ ϛ ϛίγμα
stígma 19
stigma stigma スティグマ
sutiguma
(6) (—)
(—)
[st]
st
(—)
(—)
Ϗ ϗ καί
kaí 20
kai kaj カイ
kai
(—) (—)
(—)
[kai̯]
&
[ke]
&
Ȣ ȣ οὔ
ū́ 19
u u ウー
ū
(—) (—)
(—)
[uː]
ū
(—)
(—)
Dwugłoski i dwuznaki greckie
Litery Wymowa i transliteracja
staroż. średn. nowoż.
III. Dwugłoski
Γʹ Δίφθογγοι
III.二重母音
ΑΙ αι (ᾸΙ ᾰι) [ai̯]
ai
[eː]
ē
[e]
e
ᾼ ᾳ (ᾹΙ ᾱι) [aːi̯]
āi 21
[aː]
ā
[a]
a
ΕΙ ει [ei̯ ~ eː]
ei 22
[iː]
ī
[i]
i
ῌ ῃ (ΗΙ ηι) [ɛːi̯]
ēi
[ɛː]
ē
[i]
i
ΥΙ υι (ῨΙ ῠι) [yi̯] → [yː]
yi / ui 23
[yː]
ȳ
[iː] → [i]
yi
ΥΙ υι (ῩΙ ῡι) [yi̯] → [yː]
ȳi / ūi 23
[yː]
ȳ
[iː] → [i]
yi
ΟΙ οι [oi̯]
oi
[øi̯] → [yː]
oi → ȳ
[i]
i
ῼ ῳ (ΩΙ ωι) [ɔːi̯]
ōi
[ɔː]
ō
[o]
o
ΑΥ αυ (ᾸΥ ᾰυ) [au̯]
au
[aw]
aw
[av ~ af]
av, af 24
ΑΥ αυ (ᾹΥ ᾱυ) [aːu̯]
āu
[aːw]
āw
[av ~ af]
av, af 24
ΕΥ ευ [eu̯]
eu
[ew]
ew
[ev ~ ef]
ev, ef 24
ΗΥ ηυ [ɛːu̯]
ēu
[ɛːw]
ēw
[iv ~ if]
iv, if 24
ΟΥ ου [ou̯ ~ oː]
ou 22
[uː]
ū
[u]
u
ΩΥ ωυ [ɔːu̯] → [ɔːy]
ōu → ōy 25
[ɔːy]
ōy
[oi]
oy
IV. Dwuznaki
Δʹ Διγράμματα
IV.二重音字
ΓΓ γγ [ŋg]
ng
[ŋg ~ ŋɟ ~ ŋɣ ~ ŋʝ]
ng, ngh; nj 3 26
ΓΚ γκ [ŋk]
nk
[g ~ ɟ ~ ŋg ~ ŋɟ ~ ŋk ~ ŋc]
g, ng; j, nj; nk 3 27
ΓΞ γξ [ŋks]
nx
[ŋks]
nx
ΓΧ γχ [ŋkʰ]
nkh / nch 10
[ŋx ~ ŋç]
nch
ΜΠ μπ [mp]
mp
[b ~ mb ~ mp]
b, mb; mp 27
ΝΤ ντ [nt]
nt
[d ~ nd ~ nt]
d, nd; nt 27
ΤΣ τσ [ts]
ts
[ts]
ts
ΤΖ τζ [tz]
tz
[dz]
dz
Greckie znaki diakrytyczne 28
Symbol Nazwa Translit.
grecka łacińska polska japońska
V. Znaki diakrytyczne
Εʹ Διακριτικὰ σημεία
V.補助記号
◌́ ὀξὺς τόνος / ὀξεῖα
oxỳs tónos / oxeîa
accentus acutus akcent ostry
(akut)
鋭アクセント
ei-akusento
◌́
◌̀ βαρὺς τόνος / βαρεῖα
barỳs tónos / bareîa
accentus gravis akcent ciężki
(gravis)
重アクセント
jū-akusento
◌̀
◌͂ περισπώμενος τόνος / περισπωμένη
perispṓmenos tónos / perispōménē
accentus circumflexus akcent przeciągły
(cyrkumfleks)
曲アクセント
kyoku-akusento
◌̂
◌ͅ ὑπογεγραμμένη
hypogegramménē
iōta subscriptum jota podpisana 下書きのイオータ
shitagaki no iōta
i
◌ι προσγεγραμμένη
prosgegramménē
iōta adscriptum jota przypisana 横書きのイオータ
yokogaki no iōta
◌i
◌̔ δασὺ πνεῦμα / δασεῖα
dasỳ pneûma / daseîa
spīritus asper przydech mocny 有気息記号/有気
yūkisoku kigō / yūki
h◌, ◌h 29
◌̓ ψιλὸν πνεῦμα / ψιλή
psilòn pneûma / psilḗ
spīritus lēnis przydech słaby 無気息記号/無気
mukisoku kigō / muki
◌̈ διαλυτικά / διαίρεσις
dialytiká / diaíresis
diaeresis znak rozdzielenia
(diereza)
分音記号
bun’on kigō
◌̈
◌̆ βραχὺ σημεῖον / βραχεῖα
brakhy sēmeîon / brakheîa
signum correptiōnis
(brevis)
znak krótkości
(brewis)
短音記号
tan’on kigō
◌̆
◌̄ μακρὸν σημεῖον / μακρά
makròn sēmeîon / makrá
signum prōductiōnis
(macron)
znak długości
(makron)
長音記号
chōon kigō
◌̄
◌̓ κορωνίς
korōnís
coronis znak zlania się
(koronis)
融音記号
yūon kigō
◌’
Greckie znaki przestankowe
Symbol Nazwa Translit.
grecka łacińska polska japońska
VI. Znaki diakrytyczne
Ϝʹ Διακριτικὰ σημεία
IV.約物
. (στιγμὴ) τελεία
(stigmḕ) teleía
punctus kropka 終止符
shūshi-fu
.
ἄνω τελεία
ánō teleía
semi-cōlon średnik 中点
chū-ten
;
: ἄνω καὶ κάτω τελεία
ánō kaì katō teleía
cōlon dwukropek 二重点
nijū-ten
:
, κόμμα
kómma
comma / virgula przecinek 切断符
setsudan-fu
,
; ἐρωτηματικόν
erōtēmatikón
signum quaestiōnis / signum interrogātiōnis pytajnik 疑問符
gimon-fu
?
! θαυμαστικόν
thaumastikón
signum exclāmātiōnis / signum admīrātiōnis wykrzyknik 感嘆符
kantan-fu
!
ἀπόστροφος (προσῳδία)
apóstrophos (prosōidía)
apostrophus apostrof 省音符
shōon-fu
ἐνωτικόν / ὑφέν
enōtikón / hyphén
signum subūniōnis łącznik 連字符
renji-fu
-
(ὑπο)διαστολή
(hypo)diastolḗ
signum dīvīsiōnis rozdzielacz 切字符
setsuji-fu
,
« » εἰσαγωγικά
eisagōgiká
signum citātiōnis cudzysłów 引用符
in’yō-fu
“ ”
( ) παρένθεσεις
paréntheseis
parenthesēs circulārēs nawiasy okrągłe 丸括弧
maru-kakko
( )
[ ] ἀγκύλες
ankýles
parenthesēs quādrae nawiasy kwadratowe 角括弧
kado-kakko
[ ]
{ } ἄγκιστρα
ánkistra
parenthesēs ungulātae nawiasy klamrowe 波括弧
nami-kakko
{ }
⟨ ⟩ (κοπτερὲς) γωνίες
(kopterès) gōníes
parenthesēs angulārēs nawiasy ostrokątne 山括弧
yama-kakko
⟨ ⟩
παῦλα
paûla
signum suspensionis myślnik 中線
chū-sen
ἀποσιωπητικά / ἔλλειψις
aposiōpētiká / élleipsis
puncta reticentiae wielokropek 省略符
shōryaku-fu

Przypisy

  1. Litery te występują w dwu odmianach: prostej (β, Θ θ, κ, π, ρ, φ, Υ, Ω) oraz kursywnej (ϐ, ϴ ϑ, ϰ, ϖ, ϱ, ϕ, ϒ, Ο̱). Odmiany kursywne pochodzą od pisma odręcznego i bywają także używane jako symbole matematyczno-techniczne o osobliwym znaczeniu. Obydwie wersje są często używane zamiennie jako równoważne warianty stylistyczne (choć w danym tekście zaleca się używać jednego lub drugiego konsekwentnie). Wyjątek stanowi para βϐ, gdzie niekiedy w drukach wysokiej jakości (szczególnie w starogreckiej typografii tradycji francuskiej) odmianę z dolną kreską stosuje się na początku wyrazu, odmianę bez dolnej kreski zaś w środku lub na końcu (np. βίϐλος bíblos).
  2. j [ʝ], k [c], l [ʎ], n [ɲ], ch [ç], nj [ŋʝ] — przed αι e [e], ε e [e], ει i [i], η i [i], ι i [i], οι i [i], υ i [i], υι i [i]; gh [ɣ], k [k], l [l], n [n], ch [x], ngh [ŋɣ] — w pozostałych przypadkach.
  3. d [d] — wyłącznie pomiędzy ν n [n] i ρ r [r]; dh [ð] — w pozostałych przypadkach.
  4. Litera ta występuje w dwu odmianach: minuskule w kształcie otwartego „e” (ε) oraz minuskule półksiężycowatej (ϵ). Obydwie wersje są często używane zamiennie jako równoważne warianty stylistyczne (choć w danym tekście zaleca się używać jednego lub drugiego konsekwentnie). Odziedziczone zostały ze średniowiecznego greckiego pisma ręcznego. Pierwszy wariant, najczęściej spotykany w nowoczesnej typografii, pochodzi od średniowiecznego pisma minuskulnego i wygląda jak odwrócona cyfra „3”. Drugi wariant, znany również jako uncjalny epsilon, wywodzi się z wcześniejszej uncjały (jednej z odmian pisma majuskulnego) i wygląda jak półokrąg z poziomą kreską przebiegającą przezeń. Podczas gdy w zwykłej typografii występują zazwyczaj jako alternatywne warianty czcionki, w matematyce mogą mieć różne znaczenia.
  5. Epitety ψῑλόν psīlón („prosty, zwyczajny, jasny”), μῑκρόν mīkrón („mały”) i μέγα méga („wielki”) zostały nadane w średniowieczu (ok. II–III w. n.e.), aby odróżnić pojedyncze litery od dwugłosek, które w tym okresie zaczęły być wymawiane jako pojedyncze głoski: dwugłoska αι ai [ai̯] zbliżyła się w wymowie do samogłoski ε e [e], dwugłoska οι oi [oːi̯] — do samogłoski υ y [y ~ yː], samogłoska długa ω ō [ɔː] — do samogłoski krótkiej ο o [o].
  6. Litera Ϝ występowała w archaicznym alfabecie greckim, w którym oznaczała spółgłoskę półotwartą wargowo-miękkopodniebienną [w] będącą niezgłoskotwórczym odpowiednikiem samogłoski [u ~ uː], której to wartość w grece archaicznej nosiła litera Υ. Obydwie wywodzą się od jednej i tej samej litery alfabetu fenickiego wāw: litera Υ odziedziczyła po niej kształt, lecz nadano jej wymowę samogłoskową i umieszczono na końcu alfabetu, natomiast Ϝ zachowała pierwotną nazwę i wymowę, lecz swą postać uzyskała poprzez pochylenie górnej części Υ w prawo.
    Jako litera alfabetu Ϝ znajduje potwierdzenie w archaicznych i dialektalnych starożytnych greckich inskrypcjach i bywała czasami używana jako symbol w późniejszych greckich traktatach matematycznych. Za pośrednictwem alfabetu zachodniogreckiego Ϝ przeszła do alfabetu łacińskiego jako litera F.
    W niektórych lokalnych (epichorycznych) alfabetach występował wariant przypominający nowoczesną literę cyrylicy И. W jednym alfabecie lokalnym, pochodzącym z Pamfylii, obie odmiany istniały obok siebie jako dwie odrębne litery. Przypuszcza się, że w dialekcie tym głoska [w] przeszła w [v] w niektórych środowiskach. Odmiana w kształcie łacińskiej litery F zaczęła oznaczać nowy dźwięk, podczas gdy szczególną postać Ͷ zastosowano w tych miejscach, gdzie stare brzmienie zostało zachowane.
    Spółgłoska [w] zanikła jednak razem z miejscowymi dialektami greckimi, gdy wyparła je oparta głównie na dialekcie attyckim i jońskim greka koine, przodek języka nowogreckiego. Głoska [w] była obecna w dialektach Lakonii, Beocji, Cypru i kilku innych, nie występowała jednak (lub bardzo wcześnie zanikła) w dialektach attyckim, jońskim i wschodnich odmianach dialektu doryckiego. Stopniowy zanik głoski [w] w dialektach czynił obecność wau w alfabecie greckim zbyteczną. Zachowała się ona wyłącznie jako znak oznaczający liczbę 6. Ze względu na jej kształt zaczęto ją także z czasem nazywać digammą, co oznacza „podwójna gamma”.
  7. W odróżnieniu od pozostałych liter greckich Ζ i Ο nie odziedziczyły swych nazw od liter fenickich, z których powstały: zāyin i ʿāyin. Nazwa tej pierwszej, „zeta”, powstała na wzór poprzedzających ją liter beta, eta i theta. Natomiast tę drugą w starożytności nazywano po prostu „ou”.
  8. Głoski ζ (= δσ) [dz], ξ (= κσ) [ks], ψ (= πσ) [ps] są nazywane podwójnymi spółgłoskami, bowiem składają się dwu różnych dźwięków. Co do dokładnej wartości fonetycznej ζ istnieje kilka hipotez, jednakże jak na razie do końca nie rozstrzygnięto, czy należy ją wymawiać [zd] czy też [dz]. W grece nowożytnej ζ służy do zapisu spółgłoski [z].
  9. Litery Η pierwotnie używano w większości greckich dialektów do zapisu spółgłoski [h]. W tej funkcji została zapożyczona w VIII w. p.n.e. przez Etrusków i inne narody staroitalskie, których alfabety zostały oparte na eubejskiej postaci alfabetu greckiego. To ostatecznie doprowadziło do wykształcenia się alfabetu łacińskiego z literą H.
    W dialekcie wschodniojońskim jednakże głoska [h] zanikła jeszcze przez VI w. p.n.e., a literze Η znaleziono nową funkcję: do zapisu długiej samogłoski [aː], która później zlazła się z [ɛː]. W r. 403 p.n.e. Ateny oficjalnie przejęły joński system pisowni, a wraz z nim samogłoskowe użycie ety (choć w dialekcie attyckim z tego okresu wciąż istniała głoska [h]). Taki alfabet stał się później standardem ortografii w całej Grecji. Dialekty, które zachowały [h], przez jakiś cza stosowały w swych regionalnych (epichorycznych) wariantach alfabetu greckiego różne kształty spółgłoskowej ety („hety”) obok jej nowej funkcji samogłoskowej. Jednym z nich był podobny do gwoździa i wyglądał jak lewa połowa ety. System ów został po raz pierwszy użyty w południowych włoskich koloniach Heraklei i Tarencie. Gdy w epoce hellenistycznej pisownię grecką zaczęli ujednolicać gramatycy aleksandryjscy, stworzyli znak diakrytyczny wywodząc go z lewej połówki ety do oznaczenia obecności głoski [h] oraz dodali jako jego odpowiednik odwrócony znak dla wskazania braku [h]. Znaki te stały się pierwowzorem przydechów silnego (◌̓ ) i słabego (◌̓ ), które weszły potem w skład standardowej ortografii greckiej.
  10. Do transliteracji liter Κ i Χ w krajach anglosaskich zazwyczaj służy litera C, w pozostałych krajach miast niej używa się częściej K.
  11. Litery umieszczone za Υ (Φ, Χ, Ψ) oraz litera Ξ w różnych regionach Grecji miały różną wymowę. Na wschodzie nosiły następujące wartości: Ξ [ks], Φ [pʰ], Χ [kʰ], Ψ [ps], natomiast za zachodzie ich brzmienie było takie: Φ [pʰ], Χ [ks], Ψ [kʰ] (litery Ξ nie używano, z kolei podwójną głoskę [ps] zapisywano jako ΦΣ). Na południu dodatkowe litery w ogóle nie występowały i głoski [ks], [ps], [kʰ], [pʰ] zapisywano w postaci dwuznaków ΠΣ, ΚΣ, ΚΗ, ΠΗ. To właśnie dlatego łacińska litera X oznacza głoskę [ks], natomiast cyrylicka litera Х wymawiana jest jako [x].
  12. Litera Ϻ wywodzi swój kształt od fenickiej litery ṣādē, lecz jej nazwa zapewne pochodzi od innej litery fenickiej: šin. Literę tę prawdopodobnie wymawiało się jako [s] i w niektórych dialektach używano zamiast Σ.
  13. Litera Ϙ wywodzi się z fenickiej litery qōph, która służyła do oznaczania powszechnej w językach semickich spółgłoski języczkowej [q] różnej od spółgłoski miękkopodniebiennej [k], którą zapisywano literą kaph. Greka posiadała wyłącznie spółgłoskę [k], jednakże już wonczas zauważono, że przed samogłoskami tylnymi [o(ː)], [ɔː] i [u(ː)] i spółgłoskami dziąsłowymi wysuwa się ona do tyłu, zbliżając nieco się do fenickiej [q]: [k̠]. Stąd też Grecy postanowili do swego alfabetu przyjąć zarówno Κ, jak i Ϙ. Litery Ϙ używali przed Ο, Υ, Ω oraz Λ, Ν, Ρ, Τ, np. ϙόραξ qórax („kruk”), ϙόσμιος qósmios („uporządkowany”), καϙός kaqós („zły, niedobry”), ὅρϙος hórqos („przysięga”), Γλαῦϙος Glaûqos („Glaukos”), Ϙόρινθος Qórinthos („Korynt”), γλαυϙῶπις glauqō̂pis („szarooka”), ϙούρη qoúrē („córa”), Ἀρκαδιϙόν Arkadiqón („Liga Arkadyjska”), εὔδιϙος eúdiqos („sprawiedliwy, prawy”), Λύϙος Lýqos („Lykos”), Ϙουφαγόρᾱς Qouphagórās („Kufagoras”), ϙύλιξ qýlix („kielich”), ϙύϙνος qýqnos („łabędź”), λήϙυθος lḗqythos („fiolka oliwowa”), ϙυνίσϙος qynísqos („szczenię”), Λοϙρός Loqrós („Lokros”), ϙλυτός qlytós („sławny, chwalebny”), Πάτροϙλος Pátroqlos („Patroklos”), Ἕϙτωρ Héqtōr („Hektor”). W pozostałych przypadkach zaś stosowali Κ. Najstarsze poświadczenia qoppy pochodzą z wczesnego dialektu jońskiego. Dała początek łacińskiej literze Q, która w językach jej używających, dźwiękowo niczym się nie różni od K i zawsze występuje przed U. Z czasem qoppa została całkowicie wyparta przez kappę. Zachowała się ona wyłącznie jako znak oznaczający liczbę 90, lecz jej kształt z czasem się uprościł i zaczął przypominać zygzak (Ϟ).
  14. Na początku wyrazów wymawia się ją jako [r̥ʰ] i obligatoryjnie dodaje się przydech mocny, w pozostałych przypadkach ma wymowę [r]. Zbitkę ῤῥ wymawia się jako [rr̥ʰ]. W języku nowogreckim brzmienie w każdym przypadku ujednolicono do [r].
  15. Nazwa „sigma” wedle jednej z hipotez może być odziedziczona po fenickiej literze sāmekh. Według innej hipotezy pierwotna nazwa Σ mogła brzmieć „san” (dzisiaj związana z inną, nieużywaną już literą Ϻ), natomiast „sigma” była grecką innowacją, która po prostu oznaczała „syczenie” i wywodziła się od czasownika σίζω sízō < *sig-jō („syczeć”).
    Minuskuła sigmy w standardowej ortografii ma dwie odmiany: σ to minuskuła pisana na początku lub w środku wyrazu, ς zaś — na jego końcu. Na przykład, jeśli chcemy zapisać wyraz ΘΕΟΣ THEOS („bóg”) małymi literami, to winniśmy wybrać zapis θεός theós. Zapis θεόσ jest niepoprawny.
    Oprócz tego istnieje również odmiana półksiężycowa majuskuły i minuskuły (Ϲ ϲ) będąca średniowiecznym wariantem stylistycznym nie zawierającym rozróżnienia na minuskułę końcową i niekońcową. W formach wschodnich pisma greckiego (w przeciwieństwie do zachodnich alfabetów greckich używanych w europejskich koloniach) oraz w okresie hellenistycznym (IV–III w. p.n.e.), epigraficzny kształt sigmy został uproszczony do postaci, która nawiązuje do, lecz nie jest w ogóle związana z łacińską literą C. Kształt ów stał się uniwersalnym standardem pisania sigmy w okresie późnej starożytności i średniowieczu. Dzisiaj odmiana ta znana jest jako półksiężycowa sigma ze względu na swój kształt podobny do sierpa półksiężyca. Forma półksiężycowa była często używana w średniowiecznym piśmie odręcznym i znalazła się również na monetach bitych począwszy od IV w. p.n.e. W dzisiejszych czasach nadal może być spotykana w napisach w greckich kościołach prawosławnych, a także w niektórych drukowanych wydaniach klasycznych autorów.
    Półksiężycowa sigma z kropką (Ͼ ͼ) (σίγμα περιεστιγμένον sī̂gma periestigménon) była używana przez Arystarcha z Samotraki jako znak redakcji wskazujący, że linia tekstu w ten sposób wyróżniona znajdowała się w niewłaściwej pozycji. Podobnież antysigma bądź odwrócona sigma (Ͻ ͻ) (ἀντίσιγμα antísigma) oznaczała linię tekstu, która jest nie na miejscu. Antysigma z kropką bądź odwrócona sigma z kropką (Ͽ ͽ) (ἀντίσιγμα περιεστιγμένον antísigma periestigménon) wskazywała na linię, po której należało dokonać przegrupowania, lub warianty odczytów o niepewnym pierwszeństwie.
  16. [z] — przed spółgłoskami dźwięcznymi β v [v], γ gh ~ j [ɣ ~ ɟ], δ dh [ð], μ m [m], ν n [n ~ ɲ], ρ r [r]; [s] — w pozostałych przypadkach.
  17. W VI w. p.n.e. w Milecie w Jonii stworzono nową literę Ω do oznaczania długiej samogłoski [ɔː] (jednocześnie zastosowano literę Η w nowej funkcji do wyrażania długiej samogłoski [ɛː]).
  18. Pochodzenie litery Ͳ jest nieznane. Mogła ona bądź bezpośrednio, bądź pośrednio rozwinąć się z archaicznej greckiej litery Ϻ pochodzącej z fenickiej litery ṣādē. Litera ṣādē oznaczała dźwięk zbliżony do [s], jednak litera Ͳ nie występowała w alfabecie greckim między literami Π i Ϙ, ale na samym końcu za literą Ω. Dlatego istnieje hipoteza mówiąca, że Ͳ została później dołączona do alfabetu greckiego.
    W niektórych alfabetach jońskich i pamfylskich występuje archaiczna alfabetyczna forma Ͳ, z której później powstała współczesna numeryczna forma Ϡ. Znak ten występował od VI do V w. p.n.e. w napisach jońskich i od IV do III w. w alfabetach pamfylskich. Występował w miejscach gdzie w większości dialektów stawiano ΣΣ ss, a w dialekcie attyckim ΤΤ tt. Jak dokładnie wymawiano Ͳ, nie wiadomo. Pochodzi od zbitki *kj, można więc przypuszczać, że wymowa była zbliżona do [ts]. Przyjmuje się, że później zaczęła przeważać wymowa [ss]. Swój dzisiejszy numeryczny kształt Ϡ sampi otrzymało w średniowiecznych rękopisach.
    Nazwa „sampi” nie jest jasna. Być może ma związek z nazwą „san”. Inną możliwością jest pochodzenie od wyrażenia ὧς ἀν πῖ hōs an pi („jak pi”), obecny kształt tej litery (Ϡ) bowiem graficznie jest podobny do Π.
    Zupełnie nowa hipoteza została wysunięta przez A. Williego, który sugeruje, że pierwotna nazwa tej litery w starożytności to „angma”. Wniosek ten opiera się na fragmencie łacińskiego gramatyka Warrona, który używał tej nazwy odnośnie tego, co nazywa „25. literą alfabetu”. Sam Warron, rzecz jasna, nie odnosił się do sampi, lecz używał angmy jako określenia spółgłoski [ŋ] w słowach takich jak angelus. Jednak Warron przypisywał wykorzystanie nazwy „angma” starożytnemu jońskiemu autorowi Jonowi z Chios. Willi przypuszcza, że ​​Warron źle zrozumiał Jona, sądząc, że nazwa „angma” dotyczy głoski [ŋ], ponieważ dźwięk ten występuje w samej nazwie. Jon jednakże, mówiąc o „25. literze alfabetu”, nie miał na myśli osobliwej wymowy niektórych innych liter, ale rzeczywistą pisaną literę, mianowicie sampi. Według hipotezy Williego, nazwa „angma” byłaby pochodną rdzenia *ἀγκ- *ank- („giąć, krzywić”) i dotyczyłaby „zakrzywionego kształtu” przez wzgląd na haczykowaty kształt tej litery.
  19. Litera Ϛ to ligatura Σ i Τ, litera Ȣ to ligatura Ο i Υ. Obydwie pojawiły się w średniowieczu i były często stosowane, lecz w grece współczesnej zaniechano użycia Ȣ, natomiast Ϛ stosuje się wyłącznie do oznaczania liczby 6 zamiast Ϝ. Pierwotnie Ϛ i Ϝ nie miały nic ze sobą wspólnego, lecz w średniowieczu formy pisane obu liter zbliżyły się do siebie tak mocno, że przestano je odróżniać. Współcześnie używana postać minuskuły stigmy (ϛ) kształtem przypomina mała sigmę końcową (ς), lecz w odróżnieniu od niej jej górna część jest dłuższa i wygięta do góry.
  20. Litera Ϗ to ligatura Κ i Ι używana do zapisu spójnika καί kaí („i”). Pełni funkcję tożsamą z łacińską ligaturą &. Istnieje także postać tej ligatury z dołączonym akcentem ciężkim (ϗ̀).
  21. Dwugłoski āi, ēi, ōi to tzw. dwugłoski niewłaściwe. Pierwotnie były zapisywane ᾱι āi, ηι ēi, ωι ōi i wymawiane odpowiednio [aːi̯], [ɛːi̯], [ɔːi̯], lecz od ok. II w. p.n.e. głoskę ι i [i̯] przestano wymawiać i brzmienie owych dwugłosek ujednoliciło się z samogłoskami długimi: [aː], [ɛː], [ɔː]. W I w. p.n.e. w pisowni zaczęto niekiedy pomijać ι i. Od XII w. jednak, aby odróżnić w piśmie etymologicznie różne ᾱι āi, ηι ēi, ωι ōi i ā, η ē, ω ō, zaczęto dopisywać małą ι i poniżej owych samogłosek (tzw. jota podpisana). Jednakże kiedy samogłoski te zapisywane są wielkimi literami, jotę po prostu dopisuje się obok jak za dawnych czasów (tzw. jota przypisana): ΑΙ, ΗΙ, ΩΙ bądź Αι, Ηι, Ωι.
  22. Początkowo pod zapisami ει ei, ου ou kryły się dwie różne wymowy: [ei̯] i [ou̯] oraz [eː] i [oː]. (Dla porównania η ē oznaczało głoskę [ɛː], tj. dźwięk pomiędzy [aː] i [eː], natomiast ω ō — głoskę [ɔː], tj. dźwięk pomiędzy [aː] i [oː].) Istniała etymologiczna różnica między tzw. właściwymi / prawdziwymi dwugłoskami ει ei [ei̯], ου ou [ou̯] oraz tzw. fałszywymi dwugłoskami ει ei [eː], ου ou [oː], lecz stopniowo zaczęto je mieszać, a od IV w. p.n.e. wszystkie zaczęto wymawiać jako [ei̯] i [oː], a w późniejszych okresach jako [iː] i [uː].
  23. Dwugłoska υι yi [yi̯] przemieniła się w samogłoskę prostą [yː] w dialekcie attyckim okresu klasycznego, ale przetrwała w niektórych innych współczesnych dialektach oraz we wczesnej grece koine.
  24. av [av], ev [ev], iv [iv] — przed β v [v], γ gh ~ j [ɣ ~ ɟ], δ dh ~ d [ð ~ d], ζ z [z], λ l [l], μ m [m], ν n [n], ρ r [r] i samogłoskami; af [af], ef [ef], if [if] — przed θ th [θ], κ k [k ~ c], ξ x [ks], π p [p], σ s [s], τ t [t], φ f, χ ch [x ~ ç], ψ ps [ps] i na końcu wyrazu.
  25. Dwugłoskę ωυ ōu [ɔːu̯] można było spotkać w dialektach jońskich i w niektórych hebrajskich w transkrypcjach greckiej Biblii, ale nie występowała ona w grece attyckiej i stopniowo zanikła w koine. Tam, gdzie ωυ ōu została attycyzowana, często była podzielona na dwie odrębne sylaby [ɔː.y], skąd łacińska transkrypcja OY. Być może najlepszym przykładem tego jest greckie imię biblijne Μωυσῆς Mōusē̂s [mɔːu̯.sɛ̑ːs] (Mojżesz), które zostało attycyzowane jako Μωϋσῆς Mōysē̂s [mɔː.y.sɛ̑ːs] i następnie przeszło do wczesnochrześcijańskiej łaciny jako Mōysēs, skąd został hiszpański Moisés, francuski Moïse itd. Nowogrecka forma to Μωυσής Moysís [mo̞i̯sis], podczas gdy nowoczesna forma łacińska w Wulgacie to Mōsēs.
  26. ngh ~ njh [ŋɣ ~ nʝ] — w niektórych wyrazach wywodzących się z połączenia zaimków ἐν en („w, na”), σύν sýn („z, wspólnie”) z którymś z wyrazów γάμος ghámos, γράμμα ghrámma, γράφω ghráfo itp.; ng ~ nj [ŋg ~ nɟ] — w pozostałych przypadkach (w mowie potocznej często redukowane do g ~ j [g ~ ɟ]).
  27. g ~ j [g ~ ɟ], b [b], d [d] — na początku wyrazu; ng ~ nj [ŋg ~ nɟ], mb [mb], nd [nd] — w środku wyrazu (nk [ŋk ~ ŋc], mp [mp], nt [nt] — w niektórych zapożyczeniach. (Dwuznak ντ, jeśli idzie przed ρ r [r], również jest wymawiany jako [nt] i transkrybowany jako nt.)
  28. W okresie hellenistycznym, aby poprawnie oddać wymowę wyrazów, utworzono znaki diakrytyczne: trzy rodzaje akcentów, dwa przydechy, dierezę (znak oddzielnego wymawiania samogłosek) itp. Nie używa się ich jednak, jeśli dany wyraz w całości zapiszemy dużymi literami. W grece nowożytnej głoska [h] zanikła, a akcent toniczny przeszedł w akcent dynamiczny, dlatego na mocy reformy ortograficznej z r. 1980 zaniechano system politoniczny diakrytyków na rzecz uproszczonego monotonicznego, w którym używa się wyłącznie znaku akcentu (◌́) oraz dierezy (◌̈).
  29. ◌h — wyłącznie w przypadku rh [rʰ]; h◌ — w pozostałych przypadkach.

Pismo siddham i dewanagari

悉曇文字とデーヴァナーガリー

Najpowszechniej używanym do zapisu sanskrytu pismem jest dewanagari [sanskr. देवनागरी devanāgarī — „z miasta bogów”]. Rozwinęło się ono z pisma siddham [sanskr. सिद्धं, siddhaṃ — „doskonałe”] używanego do zapisywania sanskrytu w okresie około 600–1200 n.e. i wywodzącego się pośrednio z alfabetu aramejskiego poprzez pismo brahmi [sanskr. ब्राह्मी brāhmī], najstarszej formy pisma indyjskiego, którego najwcześniejsza postać znana jest z napisów cesarza Aśoki (poł. III w. p.n.e.).

Pismo brahmi i pochodne od niego systemy są alfabetyczno-sylabiczne, w których poszczególnymi znakami podstawowymi (pełnymi) zapisuje się sylaby otwarte składające się ze spółgłoski i domyślnej samogłoski [a]. Dla zapisania sylaby z inną samogłoską należy do znaku pełnego dodać znak połowiczny. Zaznacza się także brak samogłoski (w zbitce spółgłoskowej za pomocą ligatury, w wygłosie — osobnym znakiem diakrytycznym). W wyrazach rozpoczynających się samogłoską stosuje się osobne pełne znaki samogłoskowe, które mogą się pojawiać wyłącznie na początku tekstu (zdania, akapitu, oddzielnego słowa). Dla zapisywania sanskrytu alfabetem łacińskim wypracowano tzw. transkrypcję naukową [ang. International Alfabet of Sanskrit Transliteration (IAST)], stosującą cały szereg diakrytyków do zapisywania dźwięków, dla których w czystej łacince nie ma osobnych znaków (podobnie jak polskie „ogonki” uzupełniają alfabet łaciński o nasze swoiste głoski). IAST jest zarówno transliteracją (zapisem opartym na zasadzie ścisłej odpowiedniości liter: jednemu znakowi danego pisma odpowiada zawsze jeden i ten sam znak łaciński), jak i transkrypcją (zapisem dźwiękowym: każdy znak IAST ma ustaloną wartość brzmieniową), co jest możliwe dzięki temu, że indyjskie pismo jest ściśle fonetyczne.

Samogłoski dzielą się na proste (pojedyncze) i złożone (dwugłoski). Za samogłoski proste uważa się także dwie spółgłoski zgłoskotwórcze: [r̩] i [l̩]. W sanskrycie występuje iloczas, czyli długość trwania samogłoski. Samogłoski proste mogą być krótkie, czyli trwać przez jedną miarę [sanskr. मात्रा mātrā, jak łac. mora], lub długie — dwie miary. Dwugłoski, składające się z dwu samogłosek prostych, są zawsze długie. W transkrypcji naukowej długość zaznacza się poziomą kreseczką nad literą. Samogłoski [eː] i [oː] pochodzą z przedklasycznych dwugłosek [ei̯] i [ou̯], dlatego wciąż są zaliczane do tej grupy.

Istnieją także różnego rodzaju znaki specjalne oznaczające unosowienie samogłoski w wygłosie sylaby (zwyczajne lub silniejsze), przydech po samogłosce oraz brak samogłoski.

Znak pełny Znak połowiczny IPA/
IAST
siddhaṃ devanāgarī siddhaṃ devanāgarī
Samogłoski proste
समानाक्षर
Gardłowe
कण्ठ्य
Krótka
ह्रस्व
𑖀 ◌ [ə ~ ɐ]
a
Długa
दीर्घ
𑖁 𑖯 [ɑː]
ā
Podniebienne
तालव्य
Krótka
ह्रस्व
𑖂 𑖰 ि [i]
i
Długa
दीर्घ
𑖃 𑖱 [iː]
ī
Wargowe
ओष्ठ्य
Krótka
ह्रस्व
𑖄 𑖲 [u]
u
Długa
दीर्घ
𑖅 𑖳 [uː]
ū
Szczytowe
मूर्धन्य
Krótka
ह्रस्व
𑖆 𑖴 [r̩]
Długa
दीर्घ
𑖇 𑖵 [r̩ː]
Zębowe
दन्त्य
Krótka
ह्रस्व
𑖈 [l̩]
Długa
दीर्घ
𑖉 [l̩ː]
Dwugłoski
सन्ध्यक्षर
Podniebienno-gardłowe
कण्ठोष्ठ्य
𑖊 𑖸 [eː] ← [ei̯]
e ← ei
𑖋 𑖹 [əi̯]
ai
Wargowo-gardłowe
कण्ठतालव्य
𑖌 𑖺 [oː] ← [ou̯]
o ← ou
𑖍 𑖻 [əu̯]
au
Wydech
विसर्गः
𑖾 [h]
Wygłos nosowy
अनुस्वारः
𑖽 [ⁿ]
Unosowienie
अनुनासिक
𑖼 [◌̃]
◌̃
Zatrzymanie
विराम
ऽ 𑖿 [ə̷]

Znaki spółgłoskowe są uporządkowane pod względem miejsca wymowy. Spółgłoski zwarte tworzą pięć grup, ułożonych „od tyłu” — pierwsza wymawiana jest przez zwarcie w najgłębszym miejscu aparatu mowy, kolejne coraz bliżej ust. W każdej grupie jest też ustalona kolejność: bezdźwięczne (bezprzydechowe, przydechowe), dźwięczne (bezprzydechowe, przydechowe, nosowe). Także półsamogłoski i spółgłoski szczelinowe syczące są uporządkowane pod względem miejsca artykulacji. Wszystkie półsamogłoski są dźwięczne, wszystkie spółgłoski szczelinowe są bezdźwięczne poza [ɦ], która jest dźwięczna. Miejsce artykulacji i dźwięczność to cechy bardzo ważne dla sanskryckiego prawopisu i zasad przemian dźwiękowych.

Znak pełny Znak połowiczny IPA/
IAST
siddhaṃ devanāgarī siddhaṃ devanāgarī
Spółgłoski zwarte
स्पर्श
Gardłowe
कण्ठ्य
Bezdźwięczna
bezprzydechowa
अघोष
अल्पप्राण
𑖎 क◌
◌क
[k]
k
Bezdźwięczna
przydechowa
अघोष
महाप्राण
𑖏 ख◌
◌ख
[kʰ]
kh
Dźwięczna
bezprzydechowa
घोष
अल्पप्राण
𑖐 ग◌
◌ग
[g]
g
Dźwięczna
przydechowa
घोष
महाप्राण
𑖑 घ◌
◌घ
[gʱ]
gh
Podniebienne
तालव्य
Bezdźwięczna
bezprzydechowa
अघोष
अल्पप्राण
𑖓 च◌
◌च
[c ~ t͡ʃ]
c
Bezdźwięczna
przydechowa
अघोष
महाप्राण
𑖔 छ◌
◌छ
[cʰ ~ t͡ʃʰ]
ch
Dźwięczna
bezprzydechowa
घोष
अल्पप्राण
𑖕 ज◌
◌ज
[ɟ ~ d͡ʒ]
j
Dźwięczna
przydechowa
घोष
महाप्राण
𑖖 झ◌
◌झ
[ɟʱ ~ d͡ʒʱ]
jh
Szczytowe
मूर्धन्य
Bezdźwięczna
bezprzydechowa
अघोष
अल्पप्राण
𑖘 ट◌
◌ट
[ʈ]
Bezdźwięczna
przydechowa
अघोष
महाप्राण
𑖙 ठ◌
◌ठ
[ʈʰ]
ṭh
Dźwięczna
bezprzydechowa
घोष
अल्पप्राण
𑖚 ड◌
◌ड
[ɖ]
Dźwięczna
przydechowa
घोष
महाप्राण
𑖛 ढ◌
◌ढ
[ɖʱ]
ḍh
Zębowe
दन्त्य
Bezdźwięczna
bezprzydechowa
अघोष
अल्पप्राण
𑖝 त◌
◌त
[t̪]
t
Bezdźwięczna
przydechowa
अघोष
महाप्राण
𑖞 थ◌
◌थ
[t̪ʰ]
th
Dźwięczna
bezprzydechowa
घोष
अल्पप्राण
𑖟 द◌
◌द
[d̪]
d
Dźwięczna
przydechowa
घोष
महाप्राण
𑖠 ध◌
◌ध
[d̪ʱ]
dh
Wargowe
ओष्ठ्य
Bezdźwięczna
bezprzydechowa
अघोष
अल्पप्राण
𑖢 प◌
◌प
[p]
p
Bezdźwięczna
przydechowa
अघोष
महाप्राण
𑖣 फ◌
◌फ
[pʰ ~ ɸ]
ph
Dźwięczna
bezprzydechowa
घोष
अल्पप्राण
𑖤 ब◌
◌ब
[b]
b
Dźwięczna
przydechowa
घोष
महाप्राण
𑖥 भ◌
◌भ
[bʱ ~ β]
bh
Spółgłoski nosowe
अनुनासिक
Gardłowe
कण्ठ्य
𑖒 ङ◌
◌ङ
[ŋ]
Podniebienne
तालव्य
𑖗 ञ◌
◌ञ
[ɲ]
ñ
Szczytowe
मूर्धन्य
𑖜 ण◌
◌ण
[ɳ]
Zębowe
दन्त्य
𑖡 न◌
◌न
[n]
n
Wargowe
ओष्ठ्य
𑖦 म◌
◌म
[m]
m
Półsamogłoski
यण्
Gardłowe
कण्ठ्य
Podniebienne
तालव्य
𑖧 य◌
◌य
[j]
y
Szczytowe
मूर्धन्य
𑖨 र◌
◌र
[r]
r
Zębowe
दन्त्य
𑖩 ल◌
◌ल
[l]
l
Wargowe
ओष्ठ्य
𑖪 व◌
◌व
[w ~ ʋ]
v
Spółgłoski szczelinowe
ऊष्मन् / संघष्ह्री
Gardłowe
कण्ठ्य
𑖮 ह◌
◌ह
[ɦ]
h
Podniebienne
तालव्य
𑖫 श◌
◌श
[ɕ ~ ʃ]
ś
Szczytowe
मूर्धन्य
𑖬 ष◌
◌ष
[ʂ]
Zębowe
दन्त्य
𑖭 स◌
◌स
[s]
s
Wargowe
ओष्ठ्य
Kropka dla dźwięków obcych
नुक़्ता
𑗀
0 1 2 3 4
0 1 2 3 4
5 6 7 8 9
5 6 7 8 9